Robert Royal, chủ bút The Catholic Thing, ngày 5 tháng 10 năm 2026, nhận định rằng: Đám đông khổng lồ chào đón Giáo hoàng Leo ở khắp nơi trên nước Pháp đã khiến mọi người ngạc nhiên – và đáng buồn thay, trong đó có cả các giám mục Pháp. Hy vọng rằng chuyến thăm của ngài sẽ mang lại những tác động to lớn hơn nữa. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, nước Pháp đã chìm trong các cuộc bạo loạn và phóng hỏa lan rộng; dù bị truyền thông đưa tin sai lệch là "bất ổn của sinh viên", nhưng thực chất đây là một chiến dịch của phe cực tả phối hợp cùng các phần tử Hồi giáo cực đoan. Trong thông điệp được đọc tại buổi tiếp kiến với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Đức Giáo Hoàng Leo đã đề xuất những điều có thể gọi là sự "điều chỉnh" đối với ba khẩu hiệu (tự do, bình đẳng, bác ái) vốn gắn liền với cuộc Cách mạng Pháp. Đó là một bước đi táo bạo, nhưng ngài cần phải táo bạo hơn nữa để khắc phục những vấn đề đang gây nhức nhối cho nước Pháp và phần lớn thế giới phương Tây.

Nếu được hỏi ý kiến (dù chẳng ai mong đợi điều đó), người ta sẽ nói rằng Đức Giáo Hoàng Leo nên tiến xa hơn nữa và biến việc này thành trọng tâm trong suốt triều đại giáo hoàng của ngài. Bởi lẽ, như Chân phước Fulton Sheen – người cũng mới được nhắc đến gần đây – đã nhận định trong cuốn sách Tự do, Bình đẳng và Bác ái (Liberty, Equality, and Fraternity) xuất bản năm 1938, ngay bên dưới những từ ngữ tưởng chừng đơn giản và tốt đẹp ấy, những diễn biến lệch lạc đã nảy sinh ngay từ thuở ban đầu.

Những người làm cách mạng Pháp bắt đầu sử dụng máy chém và các công cụ khủng bố hàng loạt nhắm vào giới tu sĩ, và sau đó – theo quy luật tất yếu của những kẻ cuồng tín chính trị – họ quay sang tàn sát lẫn nhau.

Mọi chuyện không dừng lại ở đó. Vào những năm đầu thế kỷ 20, một chính phủ xã hội chủ nghĩa cấp tiến dưới thời Emile Combes đã tịch thu toàn bộ các nhà thờ chính tòa, tu viện, nhà dòng, đền thánh và các công trình tôn giáo khác của Pháp, đồng thời đóng cửa 10,000 trường học tôn giáo và trục xuất nhiều linh mục cũng như tu sĩ. Trong một số tài liệu, sự kiện này chỉ được mô tả đơn thuần là "sự tách biệt giữa Giáo hội và Nhà nước" tại Pháp. Nhưng như Charles Péguy vĩ đại đã nói, đó thực chất là sự phản bội lại chính những gì mà chủ nghĩa xã hội Pháp từng tuyên bố – sự tôn trọng con người cao hơn so với trước đây – mà thay vào đó lại là hành động đàn áp người dân "vì họ cầu nguyện".

Và ngày nay, như Đức Leo đã chỉ ra, cách diễn giải mang tính "duy nhân bản" về ba lý tưởng ấy đã dẫn đến – bên cạnh những hệ lụy xấu xa khác – một điều quái đản: việc đưa quyền phá thai vào Hiến pháp Pháp như một quyền cơ bản, cùng với cụm từ mỹ miều mang hơi hướng Orwell là "quyền được chết" (thực chất là sử dụng thuốc gây tử vong).

Cần phải nói rõ rằng, bất cứ nơi nào việc phá thai – hành động cố ý tước đoạt mạng sống con người trong bụng mẹ – bị đánh đồng với "tự do" và được coi là một quyền cơ bản, thì chúng ta đang tự đặt mình ngang hàng về mặt đạo đức với những kẻ tồi tệ nhất trong lịch sử nhân loại: người Canaan, người Ammon, người Aztec, chế độ Xô Viết, chế độ Mao Trạch Đông, Khmer Đỏ, v.v. Chẳng có sự "bình đẳng" (égalité) hay "bác ái" (fraternité) nào dành cho những sinh linh vô tội chưa chào đời mà chúng ta tước đoạt mạng sống năm này qua năm khác, với số lượng còn lớn hơn nhiều so với những kẻ bạo tàn trong lịch sử.

Từ nhiều thập niên trước, Fulton Sheen đã hiểu rằng những điều này bắt nguồn từ những quan niệm sai lệch về "tự do". Các nhà lập quốc Hoa Kỳ cũng từng cảnh báo về "sự phóng túng" (license) – niềm tin sai lầm cho rằng tự do đồng nghĩa với việc muốn làm gì thì làm. Sheen nhận định: "Chủ nghĩa tự do đã hủy hoại tự do bằng cách giải phóng cá nhân khỏi các trách nhiệm xã hội; còn Chủ nghĩa Cộng sản và Chủ nghĩa Phát xít lại hủy hoại tự do bằng cách biến cá nhân thành nô lệ cho ý chí của kẻ độc tài."

Theo Sheen, tự do đích thực tương đồng với khái niệm "Trung đạo" (Golden Mean) của Aristotle (và của Giáo hội); đó không chỉ là điểm nằm giữa hai thái cực, mà là sự kết hợp "vừa... vừa..." (both/and) tạo nên một thực thể hoàn toàn khác biệt so với cả hai thái cực kia.

Tương tự như vậy, khái niệm "bình đẳng" theo nghĩa hiện đại thiếu sự ràng buộc tất yếu sẽ biến tướng thành cái mà các chuyên gia về DEI (Đa dạng, Công bằng và Hòa nhập) gọi là "công bằng" (equity). Theo đó, người ta không chỉ đối xử bình đẳng với các cá nhân, mà còn ép buộc những người chăm chỉ và kẻ lười biếng, người đức hạnh và kẻ xấu xa, hay các "chủng tộc" và nhóm người khác nhau, phải trở nên ngang bằng nhau về mặt thống kê thông qua sự áp chế của nhà nước và sự tẩy chay của xã hội.

Giải pháp nằm ở việc hiểu đúng về "tình huynh đệ" – tình anh chị em theo ý định của Thiên Chúa, chứ không phải những khái niệm thay thế mang tính ý thức hệ như citoyen (công dân), tovaritsch (đồng chí), compañero (bạn đồng hành), hay trào lưu woke – điều cũng sẽ giúp chấn chỉnh những quan niệm sai lệch của thời hiện đại về tự do và bình đẳng.

Đức Giáo Hoàng Leo đã nhắn nhủ nước Pháp hiện đại như sau:

Nguyện xin cho sự tự do của quý vị lớn lên cùng với sự quan tâm không ngừng đến lợi ích chung. Nguyện xin cho tình huynh đệ của quý vị ôm trọn cả gia đình nhân loại. Và nguyện xin cho sự bình đẳng mà quý vị khao khát luôn được xây dựng trên nền tảng của công lý và đức ái – không phải bằng cách xóa nhòa những khác biệt giữa con người, mà bằng cách để những khác biệt ấy phát triển hài hòa vì lợi ích của toàn xã hội.

Đây là một khởi đầu tốt, nhưng vẫn chưa đủ. Một số điều mà Đức Giáo Hoàng Leo đã nhấn mạnh trong triều đại giáo hoàng của ngài – như việc gia tăng làn sóng di cư ồ ạt, giảm bớt "nỗi sợ Hồi giáo", chống lại phe "cực hữu" (tức là những phản ứng mang tính dân túy trước tình trạng bất ổn xã hội và bạo lực), và một Kitô giáo "không vũ khí và giải trừ vũ khí" – lại vô tình tiếp tay cho các thế lực đang phá hoại lợi ích chung.

Ngài đã có lập luận vững chắc hơn khi khẳng định rằng sự bình đẳng không chỉ được thiết lập dựa trên đức ái – một đức ái không bị giản lược thành sự tử tế hời hợt hay thái độ né tránh xung đột – mà còn phải dựa trên công lý. Công lý đích thực tất yếu đòi hỏi sự nhìn nhận đúng đắn về chân lý – về thế giới, con người và Thiên Chúa. Những thứ thay thế chân lý dựa trên chủ nghĩa lý tưởng hay hệ tư tưởng thường để lại những hậu quả kinh hoàng. Và không chỉ riêng ở Pháp.

Có một con đường tốt đẹp hơn.

Trong cuộc họp báo trên máy bay (một thông lệ đầy rủi ro mà Vatican nên cân nhắc dừng lại), một nhà báo đã hỏi liệu Đức Giáo Hoàng có đang can thiệp vào chính trị Pháp hay không. Ngài thoáng chút lúng túng nhưng nhanh chóng lấy lại sự tự tin, khẳng định rằng dù Giáo hội và Nhà nước cần được tách biệt đúng đắn, các nhóm tôn giáo – cũng như những nhóm phi tôn giáo – đều có quyền lên tiếng về các vấn đề chính trị.

Hơn nữa, ngài nói: "Mục đích chính của chuyến đi là để rao giảng Tin Mừng, để tái khẳng định lời của chính Chúa Giê-su Kitô khi Người phán: 'Thầy là đường, là sự thật và là sự sống', nghĩa là để nói lên chân lý mà Chúa Giê-su ban cho chúng ta... Vì vậy, nếu đó bị coi là chính trị, thì tôi đã làm điều đó, nhưng không phải để can dự vào chính trị Pháp. Mục đích là để giảng dạy những gì Giáo hội thực sự tin tưởng."

Một số người theo khuynh hướng cấp tiến tại Pháp đã bày tỏ sự "lo ngại" trước sự hào hứng của công chúng dành cho chuyến thăm của Đức Giáo Hoàng; những người khác lại tỏ ý không hài lòng về sức hút to lớn mà Giáo Hội Công Giáo vẫn duy trì đối với đông đảo quần chúng. Thực tế là, phần lớn những lời phát biểu của Đức Giáo Hoàng được tán thưởng vì chúng phù hợp – thậm chí là quá phù hợp – với quan điểm tự do hiện hành về đời sống con người và xã hội.

Tuy nhiên, vẫn có một sự khác biệt – sự khác biệt do chính Chúa Kitô mang lại. Và dù mới chỉ ở dạng đang hình thành, sự khác biệt ấy vẫn vượt trội hơn tất cả mọi điều khác.