Nathalie Sarthou-Lajus, đồng chủ bút tập san Études của Dòng Tên Paris, trong bài xã luận của số báo 4341 (tháng 10 năm 2026), cho rằng: Chuyến thăm Pháp của Đức Giáo Hoàng vài tháng trước cuộc bầu cử tổng thống đã thúc đẩy việc xem xét lại mối quan hệ giữa chính trị và tôn giáo. Vào thời điểm nguyên tắc dân chủ đang bị tấn công, sự đóng góp của các nguồn lực Công Giáo vào cuộc tranh luận quốc gia là rất đáng kể. Sự phân biệt giữa lĩnh vực chính trị và tôn giáo, mà chủ nghĩa thế tục Pháp cam kết, không loại trừ một cuộc đối thoại tiềm năng hiệu quả giữa hai lĩnh vực này, đặc biệt trong bối cảnh mà cơ sở tôn giáo của chủ nghĩa dân túy, ngay cả trong một xã hội thế tục hóa như Pháp, thể hiện qua sự cám dỗ quay trở lại bản sắc văn hóa dân tộc và sự nghi vấn về nền dân chủ.
Trong bối cảnh khủng hoảng của nền dân chủ tự do, sự trỗi dậy của tôn giáo được thể hiện qua điều mà nhà khoa học chính trị Olivier Roy gọi là nỗ lực “phản cách mạng văn hóa”. Cuộc phản cách mạng này đang nổi lên ở Hoa Kỳ, do các trí thức Công Giáo hậu tự do dẫn đầu, và ủng hộ các phong trào dân túy châu Âu với mục đích phá bỏ nền văn hóa châu Âu, vốn lấy chủ nghĩa tự do và dân chủ làm trung tâm. Vào tháng 12 năm 2025, Nhà Trắng đã công bố một tài liệu có tiêu đề “Chiến lược Quốc phòng Quốc gia”, dự đoán “sự sụp đổ văn minh của châu Âu (1)”. Tại Pháp, các dự án của các doanh nhân và tỷ phú Vincent Bolloré và Pierre-Édouard Stérin là một phần của phản ứng phản văn hóa này, với mục tiêu quay trở lại điều họ gọi là nhân học Kitô giáo dựa trên các giá trị của gia đình truyền thống và cội nguồn dân tộc.
Nhưng, như Olivier Roy chỉ ra, cách tiếp cận này không được các nhà chức trách Giáo hội ủng hộ. Hai vị Giáo hoàng gần đây nhất đã bác bỏ chủ nghĩa dân tộc Kitô giáo này, vốn mâu thuẫn với tính phổ quát của Giáo hội, nhắc nhở chúng ta rằng nếu có một thứ gọi là nhân học Kitô giáo, thì nó được xây dựng trên lời kêu gọi tình huynh đệ phổ quát (Fratelli tutti, 2020).
Việc ưu tiên chủ nghĩa dân tộc hơn tính phổ quát của Giáo hội và biến đức tin thành tùy chọn để bảo vệ một nền văn hóa Công Giáo "không có Chúa Kitô" (Éric Zemmour) là những lập luận nằm ở gốc rễ của sự rạn nứt giữa Giáo hội với Charles Maurras và Action Française. Việc bảo vệ một nền văn hóa Công Giáo trong đó các giá trị về trật tự và quyền lực được ưu tiên hơn thông điệp Tin Mừng là không thể chấp nhận được. Nỗi sợ hãi ngày càng tăng về sự hỗn loạn có nghĩa là, chỉ với một sự cố nhỏ nhất, mà các nhà lãnh đạo dân túy biết cách khai thác, một loại đạo đức làng xã lỗi thời (kiểm soát xã hội, đổ lỗi, trả thù, v.v.) đang bén rễ, thiếu đi tinh thần liên đới và tương trợ vốn có ở các làng quê.
Trước nguy cơ hỗn loạn, nhà xã hội học Eva Illouz (2) và Olivier Roy kêu gọi "tái tạo lại Thời kỳ Khai sáng". Hai nhà trí thức này, những người cam kết với mô hình dân chủ xã hội, nằm trong số ít những tiếng nói vẫn còn bảo vệ chủ nghĩa tự do triết học và chính trị mà nước Pháp trân trọng kể từ Cách mạng. Trong cuộc chiến văn hóa giữa các quốc gia châu Âu với nước Nga của Putin và nước Mỹ của MAGA, những ý tưởng mới thực sự cần thiết.
Cuộc chiến văn hóa không chỉ là vấn đề truyền thông; nó đòi hỏi những ý tưởng để hiểu được những biến đổi lớn lao đương thời. Cách mạng Pháp không thể được tiến hành nếu không có sự đóng góp của các nhà triết học. Sự biến mất của nền dân chủ Kitô giáo và dân chủ xã hội, như được các nhà trí thức Kitô giáo (như Marc Sangnier, Jacques Maritain, Emmanuel Mounier và Paul Ricœur) hình dung ở Pháp và châu Âu, có nghĩa là việc bảo vệ châu Âu hiện nay gắn liền với sự rút lui vào chính trị bản sắc và sự phản đối nhập cư.
Liệu một làn sóng tưởng tượng chính trị có thể đến từ Giáo hội? Tác động của các thông điệp gần đây mang lại lý do để hy vọng như vậy. Chúng kêu gọi một nền chính trị huynh đệ, vượt qua các liên kết tôn giáo và sắc tộc, để tạo ra một khế ước xã hội mới. Trong cuộc đối thoại chưa từng có tiền lệ giữa tôn giáo và chính trị này, cả Giáo hội và nền dân chủ đều có thể tìm thấy sự đổi mới.
________________________________________
(1) Olivier Roy, Cuộc phản cách mạng văn hóa bất khả hữu, Seuil, 2026, tr. 110.
(2) Eva Illouz, Nền văn minh của cảm xúc: Cuộc phỏng vấn với Elena Scappaticci, Seuil, 2025, tr. 183.